Topografie

Boeken

Hier brengen wij boeken onder de aandacht die zijn gebaseerd op de archieven en collecties die het Stadsarchief bewaart.
Voor online bestellingen raadpleeg de Stadsboekwinkel www.stadsboekwinkel.nl.

De grote uitleg van Amsterdam

Stadsontwikkeling in de zeventiende eeuw

Tussen 1585 en 1685 groeide Amsterdam uit van regionale havenstad tot centrum van de wereldhandel. De snel stijgende vraag naar ruimte voor havens en industrie ging gepaard met een explosieve bevolkingsgroei. Dit alles leidde tot een uitzonderlijke stedenbouwkundige opgave, culminerend in twee enorme op elkaar aansluitende vergrotingen – die van 1613 en die van 1663 – waarmee de stad vijfmaal zo groot werd. Rondom de oude stad ontstond de grachtengordel als exclusief woongebied, omringd door de Jordaan en andere gemengde woon- en werkwijken, met aan de waterkant een reeks eilanden voor handel en scheepsbouw. Het resultaat was een voor die tijd hypermoderne stad naar de drievoudige eis van nut, schoonheid en profijt, een stad die door zijn grootte, ligging en ontwerp een unieke plaats inneemt in de geschiedenis van de Europese stedenbouw.


De vraag hoe het stadsbestuur erin slaagde deze immense tweeledige vergroting – of uitleg, zoals men vroeger zei – in stedenbouwkundig, infrastructureel, logistiek en financieel opzicht in goede banen te leiden, vormt het onderwerp van dit boek. Dankzij een grondige analyse van de bestuurlijke archieven komt Jaap Evert Abrahamse tot een zorgvuldige reconstructie van de besluitvorming over omvang, ontwerp en aanleg van de stadsuitbreidingen. Aparte hoofdstukken behandelen de ruimtelijke ordening, de functies van de stedelijke buitenruimte en de problematiek rond het stadswater. Hiermee mag het boek het eerste standaardwerk op dit gebied genoemd worden.

Gebonden uitgave | 21 × 26 cm
432 pagina’s met 170 illustraties, deels in kleur
isbn 978 90 6868 491 9 | nur 693, 648
Eur 39,90

Het Aanzien van Amsterdam

Het boek bij de gelijknamige tentoonstelling in het Stadsarchief.


Men zegt wel dat geen Europese stad zo vaak in beeld is gebracht als Amsterdam. Dat geldt zeker voor portretten van de hele stad: panorama’s, plattegronden en profielen. Tussen omstreeks 1540 en 1740 zijn er duizenden vervaardigd, vaak rijk versierd met wapens van bestuurders, feestelijke allegorieën en lovende gedichten. De explosieve groei van economie en bevolking leidde tot vier opeenvolgende, weldoordachte en kostbare stadsuitbreidingen. Zij hebben Amsterdam zijn toen al in heel Europa bewonderde magnifieke aanleg bezorgd, waarvan de grachtengordel het meest spectaculaire resultaat vormt. Van de meeste befaamde stadsportretten in prent zijn maar enkele exemplaren bewaard gebleven, en soms maar één. De meeste daarvan berusten in het Amsterdamse Stadsarchief. Ook op paneel en doek is Amsterdam menigmaal uitgebeeld, te beginnen met het beroemde gezicht in vogelvlucht van Cornelis Anthonisz uit 1538. Latere meesters, onder wie Hendrick Cornelisz Vroom, Willem van de Velde en Ludolf Bakhuizen portretteerden de stad het liefst vanaf het IJ. Alleen Jacob van Ruisdael koos bij voorkeur het gezicht op de stad vanaf de Amstel.

Het Stadsarchief is in het trotse bezit van een waardevolle collectie uitzonderlijk grote wandkaarten en wandprofielen. Het gaat veelal om unieke exemplaren. De kaarten werden gemaakt om openbare gebouwen en deftige handelskantoren allure te verlenen. Al deze kaarten zijn fijn gedetailleerd, fraai gedecoreerd, perfect gedrukt en vakkundig met de hand gekleurd. Zo’n stadsplattegrond was zonder twijfel een handig middel om zich te oriënteren in de stad, maar ook een geliefde manier om burgerzin en plaatselijke trots uit te drukken. Een monumentaal stadsportret was bovendien uitstekend geschikt als relatiegeschenk voor binnen- en buitenlandse personen en instellingen.

In Het aanzien van Amsterdam worden voor het eerst alle belangrijke, soms meer dan drie meter brede plattegronden, panorama’s en profielen van Amsterdam uit de ‘lange Gouden Eeuw’ thematisch gerangschikt, in kleur afgebeeld en deskundig toegelicht door experts op dit gebied.

verkrijgbaar via de site van de Stadsboekwinkel

Amsterdam: Venetië van het Noorden

B.Bakker, P.H.J. van der Laan, M.B. de Roever, Gemeentearchief Amsterdam / SDU, Den Haag, 1991 / 811063

Amsterdam wordt met recht het Venetië van het Noorden genoemd', schreef Ludovico Guicciardini in 1567. En inderdaad: op palen gebouwd in en aan het water, knooppunt van internationale scheepvaart, bestuurd door kooplieden, welvarend in alle betekenissen. Geen wonder dat Amsterdam al voor 1500 van bezoekers en bewonderaars deze titel kreeg. het ging daarbij niet alleen om stadsbeeld en atmosfeer van beide steden, maar zeker ook om hun commerciële succes en politieke macht. De nadruk in dit boek ligt op de tijd rond 1600, toen Amsterdam zijn bewonderde voorbeeld Venetië definitief en in vrijwel alle opzichten voorbijstreefde.

Drie eeuwen Amsterdamse bouwkunst

Van Beek, Amsterdam, 1984 / 810317

In deze catalogus worden de architectuurtekeningen van de 'Atlas Kok' beschreven en toegelicht. Bouwtekeningen zijn in Nederland zelden bewust verzameld, laat staan systematisch. De architect Abel Antoon Kok (1881-1951) heeft vanaf zijn tweeëntwintigste jaar een aanzienlijk deel van zijn vrije tijd besteed aan het bijeenbrengen van (topografische) plattegronden, getekende en gedrukte bouwtekeningen, topografische tekeningen, grafieken, foto's en reproducties. De collectie Kok — of Atlas Kok — werd in 1981 door het Gemeentearchief aangekocht.

De sprong over het IJ

Visionaire ontwerpen van Jan Galman (1807-1891)
Manfred Bock, Guido Hoogewoud, Gert Jan Luijendijk en Vincent van Rossem, Stadsarchief Amsterdam i.s.m. Thoth, Bussum, 1996 / 811865

In de tweede helft van de negentiende eeuw werden tal van ideeën uitgewerkt om een vaste oeververbinding over of onder het IJ gerealiseerd te krijgen. Tot de meest verbeeldingrijke plannen behoren de spectaculaire ontwerpen van de Amsterdamse aannemer en waterbouwkundige Jan Galman (1829-1891). De sprong over het IJ bevat bijdragen van Gert Jan Luijendijk over de civieltechnische aspecten van de brugontwerpen van Galman. Manfred Bock bespreekt de overbruggingsplannen in het kader van de 19de-eeuwse stadsontwikkeling. Vincent van Rossem besteed
aandacht aan de geschiedenis van de IJ-tunnel en Guido Hoogewoud schrijf over de persoon Galman, zijn plannen en de strijd daarover met het stadsbestuur.

Herinneringen aan de Jordaan

Verhalen met herinneringen aan de Jordaan, aangrijpende verhalen aangevuld met prachtige foto's

Herinneringen aan de Jordaan bevat verhalen die door de lezers van Het Parool zijn ingezonden. Het gaat om herinneringen aan indrukwekkende gebeurtenissen of kleine voorvallen, geschiedenissen verbonden met een plek, of gewoon aardige anecdotes.

Herinneringen aan de Jordaan is onderdeel van de serie Bibliotheek van Amsterdamse herinneringen. De verhalen in deze boekjes worden ook, al of niet in digitale vorm, bewaard in het Stadsarchief.

Herinneringen aan Nieuw-Zuid

Verhalen met herinneringen aan Nieuw-Zuid, aangrijpende verhalen aangevuld met prachtige foto's

Herinneringen aan Nieuw Zuid bevat verhalen die door de lezers van Het Parool zijn ingezonden. Het gaat om herinneringen aan indrukwekkende gebeurtenissen of kleine voorvallen, geschiedenissen verbonden met een plek, of gewoon aardige anekdotes.
Dit is een van de eerste delen in de serie Bibliotheek van Amsterdamse herinneringen. De verhalen in deze boekjes worden ook, al of niet in digitale vorm, bewaard in het Stadsarchief.

Herinneringen aan Noord

Verhalen met herinneringen aan Noord, aangrijpende verhalen aangevuld met prachtige foto's

Herinneringen aan Noord bevat verhalen die door de lezers van Het Parool zijn ingezonden. Het gaat om herinneringen aan indrukwekkende gebeurtenissen of kleine voorvallen, geschiedenissen verbonden met een plek, of gewoon aardige anecdotes.

Dit is een van de eerste delen in de serie Bibliotheek van Amsterdamse herinneringen. De verhalen in deze boekjes worden ook, al of niet in digitale vorm, bewaard in het Stadsarchief.

Herinneringen aan Oost

Verhalen met herinneringen aan Oost, aangrijpende verhalen aangevuld met prachtige foto's

Herinneringen aan Oost bevat verhalen die door de lezers van Het Parool zijn ingezonden. Het gaat om herinneringen aan indrukwekkende gebeurtenissen of kleine voorvallen, geschiedenissen verbonden met een plek, of gewoon aardige anecdotes.
Dit is een van de eerste delen in de serie Bibliotheek van Amsterdamse herinneringen. De verhalen in deze boekjes worden ook, al of niet in digitale vorm, bewaard in het Stadsarchief.

Herinneringen aan Oud-Zuid

Verhalen met herinneringen aan Oud Zuid, aangrijpende verhalen aangevuld met prachtige foto's

Herinneringen aan Oud Zuid bevat verhalen die door de lezers van Het Parool zijn ingezonden. Het gaat om herinneringen aan indrukwekkende gebeurtenissen of kleine voorvallen, geschiedenissen verbonden met een plek, of gewoon aardige anecdotes.

Herinneringen aan Oud Zuid is onderdeel van de serie Bibliotheek van Amsterdamse herinneringen. De verhalen in deze boekjes worden ook, al of niet in digitale vorm, bewaard in het Stadsarchief.

Herinneringen aan De Pijp

Verhalen met herinneringen aan de Pijp, aangrijpende verhalen aangevuld met prachtige foto's

Herinneringen aan de Pijp bevat verhalen die door de lezers van Het Parool zijn ingezonden. Het gaat om herinneringen aan indrukwekkende gebeurtenissen of kleine voorvallen, geschiedenissen verbonden met een plek, of gewoon aardige anecdotes.

Herinneringen aan de Pijp is onderdeel van de serie Bibliotheek van Amsterdamse herinneringen. De verhalen in deze boekjes worden ook, al of niet in digitale vorm, bewaard in het Stadsarchief.

Kaarten van Amsterdam 1866-2000

Marc Hameleers, Stadsarchief Amsterdam i.s.m. uitgeverij Thoth, Bussum, 2002 / 812881

De catalogus Kaarten van Amsterdam is opgezet als tweedelige herziening van A.E. D'Ailly's beroemde standaardwerk Catalogus van Amsterdamsche Plattegronden (1934). Begonnen is met de uitgave van dit tweede deel, dat de periode 1866-2000 beslaat.

Sinds stadsingenieur J.G. van Niftrik in 1866 zijn visie gaf op de uitbreiding van de stad buiten de Singelgracht, zijn verschillende kaarten met uitbreidingsplannen uitgegeven. Naast deze plannen toont het boek vele topografische kaarten, en thematische kaarten die specifieke informatie bieden over bijvoorbeeld ziekte, bevolkingsspreiding, vervoer, toerisme, enzovoort.

Deze catalogus bevat meer dan tweehonderd nummers. Per kaart is minimaal een kleurenafbeelding opgenomen. Ook worden talloze details afgebeeld. Het maakt de uitgave tot een zeer waardevolle en unieke bron voor de bestudering van de ontwikkeling van Amsterdam in de afgelopen anderhalve eeuw.

Mondriaan aan de Amstel

R. Welsh, B. Bakker, M. Bax, Gemeentearchief Amsterdam i.s.m. Thoth, Bussum, 1994 / 811319 /(Nederlandstalig, paperback)

Piet Mondriaan heeft twintig jaar in Amsterdam gewoond en gewerkt voordat hij in 1912 naar Parijs vertrok. In die Amsterdamse jaren heeft hij langzaam maar zeker zijn eigen weg gevonden als kunstenaar. Ook letterlijk: in de loop der jaren verliet hij steeds vaker de oude stad en zocht hij het open land langs de oevers van de Amstel en het Gein op. De Amerikaanse Mondriaankenner Robert P. Welsh heeft vele honderden vroege werken gelokaliseerd en gedateerd. Van de bijna zevenhonderd kunstwerken uit Mondriaans Amsterdamse tijd zijn er in dit boek ruim zestig bijeengebracht, die een overzichtelijk beeld geven van zijn ontwikkeling als kunstenaar. Naast het topografische onderzoek is ook een grondige studie verricht naar Mondriaans ateliers en de kringen van kunstenaars en kopers waarin hij zich bewoog.

The Landscape of Rembrandt

B. Bakker, E. Schmitz, Jan Peeters, Gemeentearchief Amsterdam i.s.m. Thoth, Bussum 1998 / 812230

Rembrandt was een begenadigd tekenaar en etser van stadsgezichten en landschappen. Diepgaand onderzoek in de Amsterdamse archieven heeft aangetoond dat de meeste daarvan nauwkeurig zijn te lokaliseren in en rondom de stad, waar hij het grootste deel van zijn leven heeft gewoond. Rembrandt portretteerde zowel Amsterdam zelf — grachten, torens, het oude stadhuis — als de dorpsgezichten, landwegen, boerderijen en molens in de omgeving. Hij koos daarbij meestal de traditionele schilderachtige routes. In dit boek wordt Rembrandts visie steeds vergeleken met de interpretaties van tijdgenoten en andere historische bronnen. Rembrandts tekeningen komen daarbij naar voren als echte egodocumenten. Ze onthullen niet alleen zijn opvattingen over tekenkunst, maar ook wat hem aantrok of tegenstond in het landschap van zijn tijd. Tegelijkertijd kon Rembrandt met nauwelijks merkbare ingrepen een eenvoudig landschappelijk gegeven kenschetsen op een manier die het eeuwigheidswaarde geeft.

Dit boek is alleen in het Engels verkrijgbaar

Stadsatlas Amsterdam

Straatnamen en brugnamen verklaard

Wegens stadsuitbreiding en verdichting komen er jaarlijks ongeveer vijftig nieuwe straten bij, maar ook verdwijnen straten van de kaart. De straatnamen staan alfabetisch in het register. Naast de verklaring van de naam wordt het stadsdeel vermeld waarin de straat ligt en de datum waarop de naam werd vastgesteld. Via een verwijzing naar een kaartnummer en coördinaten vinden we de ligging van de straat terug op schitterende kaarten van Geo en Vastgoedinformatie. In een aparte lijst staan de verdwenen straatnamen en is er een opsomming van straatnamen die tijdens de bezetting zijn toegekend. Nieuw ten opzichte van de vorige uitgave is het aparte hoofdstuk over de namen van bruggen. Het criterium voor de opgenomen lijst van brugnamen is dat de naam zichtbaar op de brug aanwezig moet zijn. De stadsatlas is rijkelijk geïllustreerd, waarbij de schitterende bladvullende historische foto’s in het oog springen.

Willem Witsen en Amsterdam

Twee wandelingen door de stad rond 1900
J.F. Heijbroek, Thoth, Bussum 2003 / 813013

De kunstenaar Willem Witsen (1860-1923) was jarenlang gefascineerd door de nog ongerepte schoonheid van zijn geboortestad Amsterdam. In ruim dertig jaar maakte hij vele tientallen artistieke impressies van de stad waar hij zo van hield. In een tweetal wandelingen neemt de auteur u mee naar de verscholen wereld van Willem Witsen.

Laatst bijgewerkt op 27 jan 2010