Over Breitner

• Breitner in het Stadsarchief
• Breitner, een dubbeltalent
• De vrijheid van de handcamera
• De collectie
• Het stadse leven
• Meer weten?

Breitner in het Stadsarchief

George Hendrik Breitner (1857-1923) was een dubbeltalent. Hij werd niet alleen bekend als schilder, maar ook als fotograaf. Er zijn zo’n 2000 foto’s van Breitner over verschillende collecties verspreid. Het Stadsarchief Amsterdam bewaart een collectie van maar liefst 263 glasplaatnegatieven van Breitner. Deze collectie, die in 1997 de kern vormde van een expositie in het Archief, is nu via Internet te zien

Breitner, een dubbeltalent

Breitner werd in 1857 in Rotterdam geboren. Al vroeg werd zijn aanleg voor tekenen duidelijk en op zijn 18-de bezocht hij de Haagse kunstacademie. Ruim tien jaar later verhuisde hij naar de hoofdstad, die als een magneet werkte op jonge kunstenaars uit het hele land. Al snel kwam hij daar in contact met de Tachtigers, een groep kunstenaars rond het literaire tijdschrift De Nieuwe Gids, die voor veel vernieuwingen zorgde in de kunstwereld.
Zijn eerste foto’s dateren waarschijnlijk uit het begin van die Amsterdamse jaren. De camera zou hem zo’n 25 jaar lang blijven boeien en er ontstond al gauw een wisselwerking tussen zijn schilderkunst en zijn fotografie. De foto’s waren daarbij meer dan alleen een hulpmiddel. Rond 1900 begon de fotografie steeds meer een eigen plaats in te nemen binnen zijn werk.

De vrijheid van de handcamera

Zelden liet Breitner iemand poseren voor zijn stadsgezichten. Het zou niet passen bij zijn vluchtige momentopnamen, toen ‘ogenbliksfotografieën’ genoemd. Dat was nog niet zo gemakkelijk, want wanneer hij er met de glasplatencamera en statief op uit trok, was het moeilijk onopgemerkt te blijven. Dankbaar maakte Breitner dan ook gebruik van de net geïntroduceerde handcamera. Eindeloos en verdekt opgesteld kon hij zijn stadsgenoten fotograferen. Bovendien kon hij experimenteren met allerlei perspectieven, zoals goed te zien is in de serie rondom de Nieuwe Kerk.

De collectie

De op het eerste gezicht bijna achteloos gemaakte opnamen, blijken in werkelijkheid weldoordachte studies van onderwerpen. Breitner experimenteerde bewust met diverse camera’s en formaten. In de collectie bevinden zich een groot aantal glasplaatnegatieven van 10 x 10 cm. Dit ongebruikelijke vierkante formaat moest Breitner speciaal bestellen bij de fotohandel. Hij maakte ook foto’s van een meer gangbaar formaat van 9 x 12 cm en het grotere 13 x 18 cm. De negatieven van dat laatste formaat blinken uit in technische kwaliteit. Breitner moet zich hiervan bewust zijn geweest. Zo maakte hij van dezelfde plek op de hoek van de Keizersgracht en Reguliersgracht, zo te zien op hetzelfde moment, foto’s met twee verschillende camera’s.
Misschien ging hij nog eens naar die hoek om de compositie te verbeteren met een andere camera. Of bracht hij twee camera’s mee op zijn wandelingen door de stad.

Het stadse leven

Breitner heeft op verschillende plekken in de stad gewoond en die buurten zijn ook terug te vinden in zijn werk. Van 1893 tot 1899 woonde Breitner aan de Lauriergracht. Aan het einde van die periode verhuisde hij naar het Prinseneiland. Steeds weer trok hij eropuit om de aangrenzende Haarlemmerbuurt te fotograferen.
Op veel van zijn foto’s is de stad bijna verstild, schijnbaar verlaten als een dorp. Het lijkt alsof het altijd slecht weer was in Breitner’s stad: mist, sneeuw, miezerig dooiweer, regen of schemer. Maar niet alleen die verstilling van de stad trok hem. Het zijn juist de foto’s van het winkelende publiek in de Kalverstraat of een dienstbode langs de grachten die Breitner bekend maakten. Ook de veranderingen in de stad, zoals de sloop van een huis en de bouwputten konden rekenen op zijn belangstelling. Nooit richtte hij zijn lens echter op de overal om hem heen verrijzende nieuwbouw.
Dikwijls fotografeerde Breitner hele series van onderwerpen of buurten. Zo ontstonden reeksen van de Overtoom, de Haarlemmerbuurt, rondom de Nieuwe Kerk, het Begijnhof en het Damrak. Ook sjouwde hij zijn camera de trappen van de Waag en de Munttoren op om het uitzicht over de stad vast te leggen.

Meer weten?

Meer over de persoon Breitner, over de techniek van zijn foto´s en over het Amsterdam van zo´n 100 jaar geleden vindt u in het boek G.H. Breitner, fotograaf en schilder van het Amsterdamse stadsgezicht.
Aan de hand van het wandelboekje G.H. Breitner, fotograaf van Amsterdam wandelt u door de stad in de voetsporen van de fotograaf. Het wandelboekje is verkrijgbaar in de Stadsboekwinkel.