Benjamin Brecknell Turner

De zestien calotypiën van Benjamin Brecknell Turner

Het zijn unieke beelden van Amsterdam aan het water, de foto’s van amateur-fotograaf Benjamin Brecknell Turner (1815-1894). In mei 1857 bracht de Britse waskaarsenfabrikant samen met zijn zwager een bezoek aan de stad voor een ‘photographic tour’. In twee weken tijd maakte hij zestien foto's, deels van plekken die binnen afzienbare tijd totaal zouden veranderen.

Turner maakte gebruik van de calotypie, een techniek waarbij een met chemicaliën lichtgevoelig gemaakt papier in de camera werd geschoven en belicht. Daarna werd het papier met de negatief ontwikkeld en, om de transparantie te verhogen, met was bestreken. Om de afdrukken te verfraaien bewerkte Turner zijn grote negatieven van 30 x 40 cm met zilverstift en zwarte inkt, waardoor de contouren scherper uitkwamen en afdruk een effen lucht kreeg. In de twee weken van zijn bezoek maakte hij dus zestien van deze calotypiën. Al hadden dat er volgens de familieoverlevering meer moeten worden. Volgens een ongedateerd typoschrift uit de jaren dertig werd de tour voortijdig afgebroken omdat Turner met zijn camera zoveel nieuwsgierige mensen trok, dat een deel van zijn apparatuur in de gracht belandde.

Gezicht op de Binnenamstel met de Halvemaansbrug en toren Swygh Utrecht, door Benjamin Brecknell Turner, 1857. Zoals bij negatieven gebruikelijk is, is de voorstelling in spiegelbeeld. Rechts, op de plaats van de toren, staat nu het Doelen Hotel. Papieren negatief. Collectie Stadsarchief Amsterdam

In de Amsterdamse serie speelt, zoals in veel van het werk van Turner, het water een belangrijke rol. Net als in zijn beroemde foto van de dorpskerk van Hawkhurst besteedde hij in verschillende Amsterdamse foto's veel aandacht aan de spiegeling in het water. Zo is de foto van de Amstel bij de Halvemaansbrug volledig rond die spiegeling gecomponeerd. Door de brug en zijn spiegelbeeld word je de diepte ingetrokken richting de Kloveniersburgwal.

Naast de spiegeling trekken de verdwenen ophaalbrug en de toren Swygh Utrecht de aandacht. De toren was een overblijfsel uit de stenen stadsmuur van Amsterdam en werd in 1882 gesloopt om plaats te maken voor het Nieuwe Doelen Hotel. De houten brug werd al in 1862-1863 vervangen door een stenen brug.

Westerhal aan de Keizersgracht, Benjamin Brecknell Turner, 1857. Collectie Stadsarchief Amsterdam

Ook veel andere door Turner gefotografeerde plekken zouden na 1857 snel veranderen. De zeventiende eeuwse Westerhal werd later dat jaar al onder groot protest worden afgebroken. Op verschillende foto's staat de in de jaren zestig van de negentiende eeuw gedempte Nieuwezijds Achterburgwal (nu Spuistraat) en ook in de jaren negentig voor de aanleg van de Raadhuisstraat verdwenen Warmoesgracht werd vastgelegd.

De foto's zijn uniek voor Amsterdam. Niet alleen zijn er maar weinig stadsgezichten uit deze periode, ook had Turner in tegenstelling tot gangbare prentenreeksen niet alleen oog voor monumenten, maar ook pakhuizen met tonnen en balen en bouwwerkzaamheden in de stad. Een unieke blik op het een beetje ingedutte Amsterdam in het midden van de negentiende eeuw.