De goede slaaf Elieser

De Portugese Joden vestigden zich omstreeks 1600 in Amsterdam. Zij namen hun slaven mee. In 1614 stichtten zij een begraafplaats (Beth Haim) in Ouderkerk. Het reglement, dat toen opgesteld werd, bepaalde in het tweede artikel dat slaven (escravos), bedienden (criados) en dienstmeisjes (moças) die wel Joods waren maar niet Portugees, op een aparte plek (lugar separado) begraven werden.

Voorschriften

In 1627 kwamen er strengere voorschriften voor Afrikanen, die in de documenten aangeduid werden als zwarten (pretos, negros) en bruinen (morenos). Voortaan moesten zij buiten de omheining begraven worden. Vermoedelijk omdat de dorpsbewoners bij die begrafenissen voor opstootjes zorgden, werd deze bepaling na verloop van tijd weer ingetrokken. Hun graf bleef op een afgezonderde plaats. Zwarten en mulatten kregen geen steen: hun graven werden afgedekt met een baksteen of een houten plankje met een nummer.

Bom servo Elieser

Er is één uitzondering. Op 27 maart 1629 werd ene Elieser begraven, midden op de begraafplaats. Zijn graf kreeg een steen. In 2002 werd de steen blootgelegd. De inscriptie op de steen luidt: S(epultura) do bom servo Elieser, vertaald: het graf van de goede slaaf/bediende Elieser.

Het graf van Elieser

Escravo betekent slaaf in het algemeen; servo is specifiek en betekent bediende, met een achtergrond van slavernij. In het begraafregister staat bij zijn naam: moreno que foi de Paulo de Pina, oftewel: de bruine, die van Paulo de Pina was. Koopman/dichter Paulo de Pina was een van de oprichters van de begraafplaats, en misschien is dit de reden dat voor Elieser een uitzondering werd gemaakt. Elieser kreeg bij zijn overgang naar het jodendom een bijbelse naam: Elieser is de dienstknecht van Abraham.

Naast een rijke koopman

In december 1629 overleed een van de rijkste kooplieden van de Portugees-Joodse gemeenschap, Jacob Israel Belmonte. Hij nam deel aan de VOC en dreef handel met Goa en Cochin in India en met Brazilië. Uit Angola haalde hij slaven, die hij verhandelde in West-Indië. De Portugezen werden begraven op volgorde van binnenkomst. De voorname grafsteen van Belmonte ligt naast die van Elieser: de slavenhandelaar kwam naast de slaaf te liggen.

Zie ook: Amsterdam en Slavernij