Handleiding

• 1. Wat zijn comportementboeken?
• 2. Wat is de Kweekschool voor de Zeevaart?
• 3. Wat staat er in een comportementboek?
• 4. Over welke periode vind ik gegevens?
• 5. Zijn alle gegevens openbaar?
• 6. Uit welk archief komen de comportementboeken?

1. Wat zijn comportementboeken?

Comportementboeken zijn registers waarin de Kweekschool voor de Zeevaart te Amsterdam de vorderingen bijhoudt van de leerlingen tijdens hun verblijf op de school. Het woord comportement komt uit het Frans en is te vertalen met: ‘gedrag, wijze waarop je de wereld tegemoet treedt’.

2. Wat is de Kweekschool voor de Zeevaart?

De Kweekschool voor de Zeevaart leidt jongens op voor de zeedienst. Aan het hoofd staat een commandeur, vanaf 1884 commandant genoemd. Het bestuur van de school wordt gevormd door een College van Commissarissen, kortweg aangeduid met Commissarissen. De leerlingen van de school worden kwekelingen genoemd. Aan de school is een internaat verbonden.

Eenmaal per kwartaal houdt het bestuur van de kweekschool, de Commissarissen, inschrijvingsdagen voor het aannemen van nieuwe kwekelingen. Zij beoordelen de aspirant-kwekelingen op houding en gedrag. Een arts verzorgt een medische keuring. De kwekelingen komen in de school als ze ca. 13 à 15 jaar zijn. In de twintigste eeuw loopt de leeftijd van aanmelding op tot ca 17 à 18 jaar. Aanmelding geschiedt over het algemeen door de ouders, een voogd, of door een liefdadigheidsinstelling die de kosten van de opleiding op zich neemt. De persoon die de kwekeling inschrijft en de kosten betaalt, ondertekent een overeenkomst: het verbandschrift.

In verschillende steden zijn Commissarissen Correspondent actief voor het Vaderlandsch Fonds. Zij voorzien potentiële kwekelingen van informatie, onder andere over inschrijvingsdata, en verzorgen de inschrijving (op de medische keuring na) van kwekelingen, die niet in Amsterdam worden ingeschreven.

In de periode 1933-1941 verzorgt de kweekschool naast de zeevaartopleidingen ook een opleiding tot verkeersvlieger (vliegbrevet B). Deze opleiding moet door de oorlog gestaakt worden.

3. Wat staat er in een comportementboek?

Voorin ieder comportementboek bevindt zich een alfabetische index op achternaam van de leerling. Achter de naam staat het nummer van de bladzijde waar de gegevens over de betreffende leerling te vinden zijn. Na de index volgt een registratie per leerling. Per leerling één bladzijde (folio).

De gegevens zijn niet altijd volledig ingevuld en ze worden in de loop der jaren summierder. Per kwekeling kunnen de volgende gegevens vastgelegd zijn.

• Datum van inschrijving in het register
• Voornamen en achternaam
• Geboortedatum of doopdatum en/of nummer doopcedul en geboorteplaats
• Geloofsovertuiging
• Lengte in voeten (vt) en duimen (d of dm), vanaf ca. 1908 in centimeters
• Leeftijd op het moment van inschrijving en vaccinatie (tot 1828)
• Gegevens van de vader: voornamen, achternaam, geboorteplaats, geloofsovertuiging (tot ca. 1828), beroep
• Gegevens van de moeder: voornamen, achternaam, geboorteplaats, geloofsovertuiging (tot ca. 1828), beroep
• Gegevens van de voogd (indien van toepassing)
• Adres van de ouders
• Wijze van toelating in de kweekschool en betaling van de kosten
• Vorderingen in de kweekschool, in latere periode in de vorm van een cijferlijst
• Gemaakte reizen (functie aan boord, naam van het schip, naam van de kapitein, bestemming) tot ca. 1937
• Wijze van ontslag uit de kweekschool (voortijdig of niet, eervol of oneervol, behaald diploma, etc.)
• Achtergrondgegevens (bijvoorbeeld over het doen van geloofsbelijdenis, of aangenomen worden als lidmaat van een gemeente)
• Intern of extern (vanaf 1958)
• Vooropleiding (vanaf 1958)

  N.B. Voor meer informatie over doopgegevens zie de index Doopregisters.

4. Over welke periode vind ik gegevens?

Over de periode 1785-1971. Dit is vanaf de oprichting tot de fusie met de Hogere Zeevaartschool van het College Zeemanshoop. De instelling die uit deze fusie ontstaat heet: Stichting Hogere Zeevaartschool Amsterdam. Tot ca. 1928 worden de geloofsovertuiging van de ouders, de leeftijd van de kwekeling en het feit dat de kwekeling gevaccineerd is, vermeld; daarna niet meer. Vanaf 1958 wordt de vooropleiding van de kwekeling opgenomen. Verder is het vanaf 1958 mogelijk om als ‘externe’ (dus niet meer in het internaat verblijvend) te worden ingeschreven. Vanaf ca. 1969 worden ook meisjes toegelaten en zijn van hen gegevens te vinden in de comportementboeken.

In de periode 1933-1941 zijn gegevens opgenomen van kwekelingen die de vliegopleiding volgden.

Van de kwekelingen die door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog hun opleiding niet hebben kunnen afmaken, is na de oorlog achterhaald, hoe het ze vergaan is. Deze gegevens zijn bij de betreffende kwekeling opgenomen.

Van de lichting van 1971 zijn enkel de namen en personalia van de kandidaten opgenomen in verband met de aanstaande fusie van de Kweekschool voor de Zeevaart met de Hogere Zeevaartschool van het Zeemanshuis.

De school is tweemaal voor enige tijd gesloten geweest. De eerste keer tijdens de Franse overheersing. Napoleon Bonaparte sluit de school in 1811 en Koning Willem I opent de school weer in 1814. Over de periode 1811-1813 zijn daarom geen gegevens. De tweede sluiting vindt plaats tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1944 is er tijdens de Hongerwinter niet voldoende eten om de kwekelingen te voeden: de school en het internaat worden gesloten. In de periode 1943-1944 zit daarom een gat van een paar maanden.

5. Zijn alle gegevens openbaar?

Nee. Op de comportementboeken is een openbaarheidsbeperking van kracht. Reproducties van gegevens van personen die meer dan 100 jaar geleden zijn geboren zijn vrij toegankelijk. Kunt u aantonen dat een ingeschrevene is overleden dan wordt de openbaarheidsbeperking opgeheven. Reproducties van gegevens van personen waarvan niet is vastgesteld dat ze zijn overleden kunt u alleen inzien op vertoon van schriftelijke toestemming en (een kopie van) legitimatie van de betrokkene.

6. Uit welk archief komen de comportementboeken?

De comportementboeken zijn onderdeel van het archief van het Vaderlandsch Fonds ter Aanmoediging van ’s Lands Zeedienst (toegangsnummer 949). Dit Fonds, opgericht in 1781 om geld in te zamelen voor de gewonden en nabestaanden van slachtoffers van de slag bij de Doggersbank op 5 augustus 1781, richt in 1785 de Kweekschool voor de Zeevaart op. Het doel is om minvermogende jongens op te leiden tot zeelieden. Het Fonds heeft de school tot 1971 beheerd en bestaat tot op de dag van vandaag.

Het archief bevat ook andere stukken die betrekking hebben op de kwekelingen: inschrijvingsbrieven (inv.nrs 1015-1067); register van zeereizen, waarin werd bijgehouden welke reizen een kwekeling na zijn vertrek uit de kweekschool maakte (inv.nrs 1074-1081); rapportboeken waarin slecht gedrag en opgelegde straffen worden geregistreerd (inv.nrs 1090-1102) en stukken over de beoordeling van de aspirant-kwekelingen door de Commissarissen bij inschrijving (inv.nrs 1112-1116).

De comportementboeken zijn te vinden onder inv.nrs 990-1006.
Aanvankelijk worden drie series comportementboeken bijgehouden. Eén serie ten behoeve van de Commissarissen (het bestuur) van de Kweekschool voor de Zeevaart. Eén serie ten behoeve van het hoofd van de school (de commandant) en de derde serie is waarschijnlijk door de administratie gebruikt. Alle series bevatten precies dezelfde informatie, maar in de serie van het bestuur wordt die informatie op de meest fraaie manier weergegeven.
Omdat alle series dezelfde informatie bevatten, is het niet nodig ze alle drie te indexeren. Alleen de serie die gebruikt is door het bestuur, is geïndexeerd. Deze serie is bijgehouden over de hele periode van het zelfstandig bestaan van de kweekschool. Het bijhouden van de overige twee series is na verloop van tijd gestaakt. Van de gestaakte series is alleen het gedeelte tot en met 1850 bewaard gebleven, omdat dat uit hoofde van de archiefwet vereist is.